Leermateriaal op andere manieren toegankelijk maken

Het probleem

Je hebt een blinde of slechtziende in de klas, en plots blijkt dat je materiaal daar hoegenaamd niet voor geschikt is.

Stap 1. Toegankelijkheid

Een slechtziende gebruikt hulpmiddelen als screenreaders om tekst te laten voorlezen. Maar niet alle tekst kan voorgelezen worden, opmaak gaat verloren, en illustraties worden onzichtbaar.

Wat je kan doen, is a priori eenvoudig – en er zijn twee referentiekaders die we kunnen gebruiken:

– De USA verordening 508, over wat toegankelijk moet gemaakt worden

• Websites en webapplicaties
• Software en besturingssystemen
• Digitale documenten (zoals pdf’s, Word-bestanden en spreadsheets)
• Multimedia (video’s en audio-opnamen moeten bijvoorbeeld ondertiteling of transcripties hebben)
• Hardware zoals computers, printers en informatiekiosken

Dat resulteert in dingen als [topatwork]:

  • koppen en structuur gebruiken in documenten
  • alternatieve tekst voorzien voor afbeeldingen (en geen elementen aanbieden in illustraties alléén)
  • kleuren beperken – en liefst zwarte tekst op witte achtergrond
  • tabellen vermijden; geen teksttabellen gebruiken, maar de tabelfunctie in bv. Word
  • gebruik de accessibilitycheck bij het opslaan

Echter: je kan tabellen niet gewoon verbieden, ook al kunnen screenreaders er niet echt goed mee om. Sommige mensen studeren of begrijpen nu eenmaal beter aan de hand van tabellen – en andere niet minder. Dus misschien moeten we nadenken over leerstijlen. Daarvoor kunnen we UDL bekijken.

– UDL

Universal Design for Learning – Wikipedia
https://en.wikipedia.org/wiki/Universal_Design_for_Learning

Waarom moet ik naar je les komen?
Wat kom ik daar doen, wat ga ik daar leren?
En hoe kan ik de leerstof mij eigen maken en kan ik aan jou tonen dat ik het kan?

(Schoolmakers)

We zouden zicht moeten hebben op tools die bv. tabellen zouden moeten kunnen omzetten in tekst, en tekst in tabellen. AI kan daarbij helpen.

We hebben de pertinente informatie bij elkaar gezet in een notebook waar je zelf vragen aan kan stellen. De notebook stelt deze synthese voor:

Pedagogische Kaders: Universal Design for Learning (UDL 3.0)

Digitale toegankelijkheid in het onderwijs richt zich op het ontwerpen van leeromgevingen en lesmaterialen die aansluiten bij diverse zintuiglijke, cognitieve, fysieke en taalkundige profielen van leerders. Het Universal Design for Learning (UDL), ontwikkeld door CAST, vormt hiervoor het overkoepelende pedagogische kader. UDL is gebaseerd op neurowetenschappelijke inzichten in menselijke breinnetwerken en rust van oudsher op drie kernprincipes: Engagement (betrokkenheid, het “waarom”), Representatie (weergave van informatie, het “wat”), en Actie & Expressie (uitvoering en communicatie, het “hoe”).

Met de introductie van UDL Guidelines 3.0 is dit kader inhoudelijk verruimd. Waar eerdere versies primair focusten op individuele cognitieve variabiliteit, integreert UDL 3.0 expliciet “de wie van het leren”. Hierin staan de identiteiten, culturele achtergronden, maatschappelijke barrières en systeemeisen van leerders centraal. Binnen UDL 3.0 omvatten de drie principes:

  • Engagement: Het vieren en bevestigen van identiteiten, het versterken van het gevoel van samenhorigheid (belonging), het bevorderen van plezier en spel, en het opbouwen van emotionele capaciteit.
  • Representatie: De authentieke weergave van diverse perspectieven en narratieven, het waarderen van meerdere manieren van betekenisgeving, en het aanpakken van vooringenomenheid (bias) in taal en symbolen.
  • Actie & Expressie: Het erkennen van gemarginaliseerde communicatievormen en het actief uitdagen van uitsluitende onderwijspraktijken.

UDL 3.0 hanteert bovendien leerlinggericht taalgebruik om de autonomie, eigenaarschap en sturing (learner agency) van de lerende te vergroten.

Technische Standaarden: WCAG 2.2 & Europese Normen

Waar UDL de pedagogische visie vormt, bepalen de Web Content Accessibility Guidelines (WCAG 2.2) van het W3C de technische standaarden voor digitale leermiddelen. WCAG 2.2 is opgebouwd rond vier POUR-principes:

  • Waarneembaar (Perceivable): Informatie en interface-elementen moeten detecteerbaar zijn voor de zintuigen van de gebruiker.
  • Bedienbaar (Operable): Onderdelen en navigatie moeten volledig via diverse invoermethoden, zoals het toetsenbord, te bedienen zijn.
  • Begrijpelijk (Understandable): De werking van de interface en de gepresenteerde informatie moeten helder en voorspelbaar zijn.
  • Robuust (Robust): Content moet betrouwbaar geïnterpreteerd kunnen worden door uiteenlopende huidige en toekomstige hulptechnologieën.

Conformiteit wordt ingedeeld in drie niveaus: Niveau A (minimale drempel), Niveau AA (de standaardnorm voor onderwijs en overheidsinstanties) en Niveau AAA (maximale toegankelijkheid). Op Europees niveau stelt de norm EN 301 549 eisen aan ICT-producten en -diensten, waarbij WCAG 2.2 Niveau AA als directe richtlijn geldt voor websites en mobiele toepassingen. Nieuwe criteria in WCAG 2.2 omvatten onder meer het voorkomen dat focusindicatoren worden afgedekt (Focus Not Obscured), het bieden van alternatieven voor sleepbewegingen (Dragging Movements), minimale afmetingen voor klikdoelen (Target Size), consistente hulpverlening en toegankelijke authenticatie.

STEM & Wiskundige Toegankelijkheid

Toegankelijkheid binnen STEM-vakken (wiskunde, natuurwetenschappen en technologie) kent unieke drempels door het gebruik van niet-lineaire visuele structuren, zoals formules, chemische bindingen en ruimtelijke grafieken. Traditionele OCR-systemen behandelen wiskundige vergelijkingen als platte afbeeldingen, wat ze onleesbaar maakt voor schermlezers.

Om STEM-materiaal digitaal toegankelijk te maken, worden gespecialiseerde AI- en OCR-tools zoals Mathpix Snip en EquatIO gebruikt. Deze zetten afbeeldingen, gescande documenten en handgeschreven wiskunde om naar gestructureerde, bewerkbare formaten zoals MathML, LaTeX, Mathpix Markdown en bewerkbare Word-documenten (DOCX).

MathML (de W3C-XML-standaard) legt zowel de visuele opmaak als de semantische en hiërarchische structuur van formules vast. Dit stelt schermlezers en spraak-naar-wiskunde-engines in staat om vergelijkingen interactief voor te lezen (zoals teller voor noemer), of direct uit te sturen naar braille-leesregels (zoals Nemeth Braille). Voor leerders met slechtziendheid helpen visuele aanpassingen zoals een horizontale weblayout (om afsnijden van regels te voorkomen), rasterachtergronden voor uitlijning, en het stapsgewijs tonen van formules dia-voor-dia om visuele overprikkeling te beperken.

Hulptechnologieën & Software-oplossingen

Een toegankelijk digitaal ecosysteem rust op ingebouwde hulptechnologieën en ondersteunende softwareomgevingen:

  • Schermlezers (Screen Readers): Hulpmiddelen zoals Apple VoiceOver en Microsoft Narrator zetten de visuele interface en HTML-structuren om in spraak of braille. Narrator bevat geavanceerde functionaliteiten zoals screen curtain (voor privacy), het voorlezen van de statusbalk en continu lezen.
  • Microsoft Immersive Reader (Inclusieve Lezer): Een toegankelijkheidstool die rechtstreeks is geïntegreerd in platforms zoals Canvas LMS, Word, OneNote en Teams. Biedt visuele en cognitieve ondersteuning, waaronder aanpasbare woord- en regelafstand, dyslexie-vriendelijke lettertypen, achtergrondkleurfilters, regel-focus, lettergreep-splitsing, kleurcodering van spraakdelen, een beeldwoordenboek en spraaksynthese met realtime vertaling.
  • Fysieke en Invoer-aanpassingen: Besturingssystemen ondersteunen mobiele en motorische functies via spraakbesturing (Voice Control), schakelbediening (Switch Control), Sticky Keys (Plaktoetsen), FilterKeys (Filtertoetsen) en schermvergroters (Zoom / Magnifier).

AI-Gedreven Transformatie & Alternatieve Tekst (Alt-Tekst)

Kunstmatige intelligentie biedt nieuwe mogelijkheden voor het dynamisch herstructureren van leermiddelen:

  • Herstructurering van Webcontent: Grote taalmodellen (LLM’s) kunnen de HTML-code van complexe websites dynamisch herschrijven of reorganiseren, wat de koppenhiërarchie en navigatiesnelheid voor schermlezergebruikers aanzienlijk verbetert.
  • Gedifferentieerde Inhoud & Executieve Functies: Tools zoals Diffit schalen ingewikkelde teksten automatisch om naar specifieke leesniveaus (Lexile-banden) met behoud van de inhoudelijke kern, inclusief begrippenlijsten en samenvattingen. Tools zoals Goblin.tools (Magic ToDo) ondersteunen neurodivergente leerders door complexe opdrachten op te splitsen in behapbare micro-taken en impliciete emotionele toonzetting te neutraliseren.
  • Alternatieve Tekst (Alt-Tekst): Afbeeldingen vereisen accurate alternatieve tekst om toegankelijk te zijn voor schermlezergebruikers. Visiemodellen en mobiele toepassingen (zoals Seeing AI) kunnen ter plekke automatische beschrijvingen genereren. Voor onderwijskundige toepassingen blijft menselijke controle en contextuele afstemming echter essentieel, aangezien automatische AI-beschrijvingen vaak de nodige pedagogische nuance missen.

Stap 2. Herformuleren mbv AI tools

Wat betreft de ICT tools die men kan inzetten, stelt mijn notebook deze synthese voor:

Binnen de verzamelde bronnen worden verschillende ICT-tools en ondersteunende technologieën genoemd, verdeeld over specifieke onderwijskundige, visuele, cognitieve en technische toepassingen:

1. STEM & Wiskundige Toegankelijkheid

  • Mathpix Snip: Zet afbeeldingen, scans en handgeschreven wiskundige formules via AI-gestuurde OCR om naar gestructureerde, bewerkbare formaten zoals MathML, LaTeX, Mathpix Markdown en bewerkbare Word-documenten (DOCX). Dit maakt wiskundige en wetenschappelijke notaties toegankelijk voor schermlezers en braille-leesregels.
  • EquatIO (TextHelp): Een digitale vergelijkingseditor die het maken van toegankelijke digitale wiskunde en STEM-inhoud ondersteunt via spraakinvoer, handschriftherkenning, tekenen en een screenshot-lezer.
  • MathJax: Een open-source JavaScript-bibliotheek die wiskundige formules (in LaTeX-, MathML- of AsciiMath-formaat) op webpagina’s rendert met ingebouwde ondersteuning voor schermlezers (speech-to-math).

2. Leesondersteuning & Geletterdheid

  • Microsoft Immersive Reader (Inclusieve Lezer): Geïntegreerd in onder meer Word, Teams, OneNote, Edge en Canvas LMS. Biedt visuele en cognitieve ondersteuning bij lezen en tekstbegrip via tekst-naar-spraak (Read Aloud), regel-focus, aanpasbare letter- en regelafstand, achtergrondkleurfilters, lettergreepsplitsing, kleurcodering van woordsoorten, een beeldwoordenboek (Picture Dictionary) en realtime vertaling.
  • Voice Dream Reader: Een tekst-naar-spraak leestoepassing gericht op leerders met dyslexie en slechtziendheid.
  • WordQ (+ SpeakQ): Ondersteunende software met intelligente woordvoorspelling en tekst-naar-spraak functionaliteiten.

3. AI-Gedreven Inhoudsdifferentiatie & Executieve Functies

  • Diffit (for Teachers): Een generatieve AI-tool die ingewikkelde acadamische teksten of bronnen automatisch her-schrijft en herschaalt naar specifieke leesniveaus (Lexile-banden) met behoud van de inhoudelijke kern, inclusief de generatie van begrippenlijsten en begripsvragen.
  • Goblin.tools (Magic ToDo): Een AI-tool die complexe opdrachten deconstrueert in behapbare micro-taken en helpt bij het herkennen en aanpassen van emotionele toonzetting, ter ondersteuning van neurodivergente leerders en executieve functies.
  • OpenAI Whisper: Een spraakherkenningsmodel dat audio automatisch omzet in tekst en tijdgestempelde ondertiteling bestanden (SRT/VTT) genereert voor doven en slechthorenden.

4. Visuele Assistentie & Schermlezers

  • Seeing AI / Be My AI: Mobiele toepassingen op basis van computer vision die fysieke omgevingen, documenten en objecten analyseren en gesproken audiobeschrijvingen geven voor blinden en slechtzienden.
  • Microsoft Lens: Een mobiele scan-app die fysieke documenten omzet in digitale tekst en deze direct kan doorsturen naar hulpmiddelen zoals de Immersive Reader.
  • Schermlezers (Apple VoiceOver / Microsoft Narrator): Ingebouwde software in besturingssystemen die de visuele interface, HTML-structuren en knoppen hardop voorleest of uitstuurt naar een braille-leesregel.

5. Alternatieve Communicatie (AAC) & Invoeraanpassingen

  • Proloquo / Proloquo2Go & TouchChat: AAC-applicaties (Augmentative and Alternative Communication) op basis van symbolen of tekst-naar-spraak voor niet-sprekende gebruikers.
  • Predictable: Software met slimme woordvoorspelling voor gebruikers met motorische of spraakuitdagingen.
  • Tobii Computer Control & OK Hand Tracking: Hulpmiddelen die alternatieve muisbesturing mogelijk maken via oogbesturing (eye-tracking) of handgebaarherkenning via de webcam.

6. Toegankelijkheidstesten & Documentcontrole

  • Microsoft Accessibility Insights: Open-source testingtools (voor Windows en Web) die ontwikkelaars helpen om toegankelijkheidsproblemen op te sporen en te herstellen volgens WCAG-richtlijnen.
  • Microsoft Office Accessibility Checker: Ingebouwde controlefunctie binnen Word, Excel en PowerPoint die documenten en presentaties controleert op toegankelijkheidsfouten voordat ze gedeeld worden.

Zelf zou ik willen onderlijnen:

  • de in Office ingebouwde controletools voor toegankelijkheid die zonet vermeld zijn
  • Copilot Notebook, waarbij je een gesloten set van documenten kan aanbieden die door de gebruiker bevraagd en getransformeerd kunnen worden – bv. in een samenvatting, plan, studiegids, quiz met correcte oplossing, audio samenvatting, infografie
  • Gemini notebook, waar je ook makkelijk externe documenten en weblinks kan aan toevoegen, en die gelijkaardige functionaliteit biedt
  • Een Gemini gem of Copilot agent waarin je als leerkracht content kan aan geven en instructies, en waar je de student mee kan laten werken
  • AI tools als Resoomer (om tekst te laten samenvatten) en JungleAI (om een lezer te laten checken of de tekst echt begrepen is)

Stap 3. Randvoorwaarden

Een aantal dingen lijken me in dat verband zeker belangrijk. Bijvoorbeeld:

  • Sommige leerders kunnen niet om met bepaalde formaten, terminologieën, talen, … om een aantal redenen. Vandaar het belang van omzetten, vertalen, toegankelijk maken enz. maar het blijft natuurlijk wel essentieel dat er geleerd wordt.
  • Dus moet het voor de leerkracht en nadien voor de leerder duidelijk zijn wat er geleerd moet worden (inhouden, doelstellingen, inzichten, vaardigheden enz.).
  • De leerkracht moet weten wat de mogelijke problemen zijn – of toch een aantal mogelijke problemen kennen (zoals visuele en motorische moelijkheden), en openstaan voor het ontdekken van andere moeilijkheden (zoals beperkingen eigen aan specifieke leerstijlen).
  • Leerkracht en leerder moeten weten wat toegankelijkheid is, en wat de toegankelijkheidsfaciliteiten zijn van hun toestel en systeem (Windows, Mac, telefoon, …; Office, leerplatform, …). De leerder moet weten hoe zijn specifieke hard- en software werkt, en de leerkracht moet weten dat die er is.
  • Indien mogelijk, moet de leerkracht zijn materiaal proberen te optimiseren. Alt tekst bij illustraties, hiërarchische opmaakprofielen ipv directe opmaak), bijvoorbeeld.
  • Het is uiteraard de bedoeling om de leerstof zo toegankelijk mogelijk te maken en zo efficiënt mogelijk te benaderen – niét om het leren en de content te verstoppen

De documentatie zit in de vermelde notebook.